Półgrosze Zygmunta II Augusta i ich Pogonie

Pogonie na półgroszach litewskich Zygmunta II Augusta

Pogonie na półgroszach Zygmunta Augusta to jeden z ich z dwóch kluczowych elementów ikonograficznych. Herb Wielkiego Księstwa Litewskiego, którego różnorodność na tych monetach była długo niedostrzegana, a może stanowić ciekawy sposób budowania zbioru… 

Bo ich różnorodność jest naprawdę warta dostrzeżenia. Czasem to subtelne różnice jak kształt tarczy, grzywa konia. Innym razem, już po pierwszym spojrzeniu widzimy, że ta Pogoń wyszła spod ręki innego rytownika. Zwrócił na to uwagę Ivanauskas w swoim katalogu monet Litwy, a najaktualniejsze ich opracowanie znajdziemy w „Lithuanian Half Groats of Sigismund August 1545-1566„. I to właśnie na podstawie tego opracowania przygotowana jest poniższa tabela.

Pogonie na półgroszach Zygmunta II Augusta

Oto wszystkie Pogonie, które odnotowali Ćesnulis / Ivanauskas w swoim katalogu. 19 różnych typów, które pojawiają się na półgroszach od 1545 do ostatniego rocznika 1566 z mennicy tykocińskiej.

Pogonie na półgroszach - pełna tabela na podstawie "Lithuanian half-groats..."
Pogonie na półgroszach – pełna tabela na podstawie „Lithuanian half-groats…”

Nim jednak skupimy się na tym, jak czytać tę tabelę, na co zwracać uwagę, poświęćmy chwilę katalogowi.

Ćesnulis / Ivanauskas „Lithuanian Half Groats of Sigismund August 1545-1566”

To specjalistyczne opracowanie półgroszy litewskich z lat 1545-1566, wydane w roku 2014. Ponad 150-stronicowy katalog obejmujący ponad 300 wariantów tych monet. Tak w telegraficznym skrócie należałoby opisać pracę Evaldasa Ćesnulisa i Eugenijusa Ivanauskasa.

To katalog, który zwraca uwagę nie tylko na aspekt legend (warianty ich końcówek LITV…, czy błędy), ale również na ikonografię, idąc dużo dalej niż wcześniejsze katalogi Kopickiego czy Kurpiewskiego. To w nim poznajemy kilkanaście typów Orłów i Pogoni opisanych numerycznie (opisane enigmatycznie jako First Knight, Tenth Eagle). I jedyne, czego mi w nim zabrakło, to właśnie zaprezentowania ich w formie jakiejś zbiorczej tablicy…

Jak dowiedziałem się w rozmowie mailowej z jednym z autorów, uznał on, że Pogonie i Orły są wystarczająco dobrze pokazane na materiale monetowym. Mi jednak w gąszczu odmian często umykały. Uznałem więc, że „wyseparowanie” Pogoni z monet pozwoli na lepsze dostrzeżenie różnorodności, ale i ułatwi codziennie obcowanie z tym katalogiem.

Na co więc zwracać uwagę?

Pogoń - cechy charakterystyczne, na które warto zwracać uwagę
Pogoń – cechy charakterystyczne, na które warto zwracać uwagę

Tarcza jest moim ulubionym wyróżnikiem, który pozwala mi odróżnić od siebie typy Pogoni. Doskonale to widać w pierwszych latach, gdzie wyraźnie ewoluuje jej kształt i wykonanie krzyża litewskiego wewnątrz. Owalna, prosta, zagięta lub jak na bardzo rzadkim typie 10 – ukruszona.

Równie ważny jest też sam koń, przy którym możemy zobaczyć i kunszt niektórych z rytowników. Warto porównać koński łeb, jego uszy, grzywę (czy jest gładka, czy „nastroszona”), a także na sam ogon, na co zwracał uwagę już Kopicki w swoim Skorowidzu ;). Najlepiej się z nimi po prostu opatrzeć, co pozwali później na szybką weryfikację.

Typ typowi nierówny

I tu przechodzimy do ważnej kwestii. Podane w katalogu numery Pogoni to są ich typy. Nie warianty. W ramach jednego typu nie raz dostrzeżecie drobne różnice, z czym się spotykałem podczas opracowywania tego artykułu. Czasem może to być trochę inna tarcza, innym razem grzywa, lub chociażby zapięcia na uprzęży. Nie ma co wtedy pisać o nieopisanych odmianach ;).

Jednak część Pogoni wykazuje drobne różnice w ramach jednego typu
Jednak część Pogoni wykazuje drobne różnice w ramach jednego typu

Roczniki półgroszy, w których występuje więcej niż jeden typ

Są lata bardzo bogate w różne Pogonie i tu króluje niewątpliwie drugi rocznik ich bicia – 1546, gdzie autorzy odnotowali aż 6 różnych typów. Są lata, gdzie występuje tylko jedna Pogoń. Ja jednak wolałem się skupić na tych, przy których należy szczególnie uważać ;)

Typy pogoni na półgroszach bez datyPółgrosze 1545 - typy pogoniPółgrosze litewskie 1546Zygmunt II August półgrosze 1547Półgrosze wileńskie 1549Półgrosze wileńskie 1552Typy Pogoni na półgroszach 1557Typy Pogoni na półgroszach 1562Półgrosz 1563Podsumowując…

Kolekcjonowanie monet na podstawie różnic w ich elementach ikonograficznych, to trend, który zyskuje coraz bardziej w polskiej numizmatyce. Dostęp do tysięcy zdjęć interesujących nas monet pozwala na dostrzeżenie wielu, nawet subtelnych różnic. Zmiany w obrazie – wyglądzie popiersia, kształcie herbów – mogą być ciekawsze niż odmiany legendowe czy interpunkcyjne, na których skupiały się dawne katalogi. I choć w „Lithuanian half-groats…” odnotowano 19 typów Pogoni, to to jak dokładnie będziecie je Państwo chcieli kolekcjonować zależy tylko od Was.

8 przemyśleń nt. „Pogonie na półgroszach litewskich Zygmunta II Augusta”

  1. Też mam ten problem przy korzystaniu z dwutomowego Ivanauskasa. Szczególnie przy groszach Starego gdzie zmieniają się legendy, literki pod Pogonią i same wyobrażenia. Tych odmian robi się bardzo dużo i łatwo się gdzieś zakręcić. Ostatnio przez to przegapiłem prawie bardzo rzadkiego Orła na Allegro. Dobrze (z drugiej strony niedobrze) że sprzedający opisał go właściwie jako RRRR. Bardzo fajny artykul.

  2. Nie wiem jak Panu dziękować 😀😀😀😀 ile ja się naszukałem różnic w Pogoniach i dalej nie wiedziałem, czy dobrze różnicuję a tu taka niespodzianka😀😀 dziękuję, że dzieli się Pan swoją pracą i wiedzą 😀😀 dalej nie mogę zrozumieć że wydając katalog Ivanauskas sam tego nie umieścił😀😀😀 pozdrawiam

    1. Ja byłem w stanie zrozumieć punkt widzenia autorów. Zadbali oni o odpowiedni materiał zdjęciowy. To jednak jest katalog specjalizowany, więc uznali, że Ci co chcą, poznają te odmiany. Jednak mimo upływu miesięcy, wciąż brakowało mi tej tabeli , która by ułatwiła identyfikację ;). Poświeciłem więc czas i przygotowałem ją. Cieszę się, że nie tylko mi się przyda ;) Mam nadzieję, że zachęci to też innych do zbierania tego wbrew pozorom ciekawego nominału.

  3. Świetne opracowanie, które na pewno wymagało sporo pracy.
    Niedawno pojawiło się nowe opracowanie monet litewskich Zygmunta Augusta autorstwa Ivanauskasa. O dziwo pojawiła się właśnie tabela z wariantami pogoni i orłów. Jak dla mnie jednak mniej czytelna od tablicy na blogu, tym bardziej gratuluję tego wpisu. Nie wdając się przesadnie w szczegóły, nowy katalog wyróżnia zaledwie 23 rodzaje pogoni. Na plus dodano sporo nowych rodzajów, głównie interpunkcyjnych. Zapewne dlatego Ivanauskas uprościł różnicowanie pogoni/orłów, aby katalog nie rozrósł się za bardzo. Niestety jednocześnie wprowadził spory zamęt… Ciekawy jestem opinii innych na ten temat

    1. Szybko posypuję głowę popiołem, w starym opracowaniu jest oczywiście 19 typów pogoni, więc Ivanauskas uwzględnił nowe typy, a ich numeracja jest teraz po kolei. Stąd mój błąd.

    2. Witam :)

      Przyznam, że nie mam jeszcze dużego obycia z nowym katalogiem panów Eugenijusa i Evaldasa, ale już pierwsze wrażenie zdążyłem sobie wyrobić ;). Mnie bardzo ucieszyła informacja, że wprowadzili ten podział. Często mi sprawiało wiele trudów wertowanie, sprawdzanie czy to jedna czy drugie (co z resztą zaprowadziło do napisania tego artykułu). I to opracowanie można odnosić tylko do czerwonego katalogu.
      W nowym katalogu autorzy zaproponowali nam po prostu nowe rozdanie – poszczególne Pogonie odnoszą się do danych nominałów, a nie stanowią odnośnik do całego mennictwa jak było chociażby w dwutomowym wydaniu „Mennictwa litewskiego” pana Ivanauskasa.

      Odpisuję dopiero teraz bo nie wiedzieć czemu, nie dostałem powiadomienia o komentarzu. Będę musiał sprawdzić opcje z bloga ;)

      Pozdrawiam serdecznie i dziękuję za miłe słowo /Marcin

  4. Witam :)

    Ostatnio miałem chwilę, żeby dokładniej przestudiować nowy katalog. Nie wchodząc za bardzo w detale, jest trochę błędów w numeracjach poszczególnych typów. Do tego brakuje mi wyróżnienia przynajmniej dwóch podstawowych typów orła w roku 1559, z kontynuacją w 1560. Jest też trochę nieścisłosci w określeniu typu orła w roku 1563.
    Niewątpliwie krok naprzód w stosunku do poprzedniej pozycji, ale przydałoby się jeszcze trochę zmian.

    Pozdrawiam

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *